Badanie due diligence przy zakupie firmy – jakie podatki i zobowiązania trzeba sprawdzić przed transakcją?

Planując przejęcie działającego biznesu, uwaga inwestora naturalnie skupia się na pozycjach rynkowych, przychodach oraz wskaźniku EBITDA (miara rentowności firmy). Jednak wycena oparta wyłącznie na sprawozdaniach finansowych bywa iluzoryczna, jeśli w księgach przejmowanego podmiotu kryją się ukryte ryzyka i zobowiązania. Rzetelnie przeprowadzone badanie due diligence obszaru podatkowego pozwala precyzyjnie oszacować skalę zagrożeń, zidentyfikować nieprawidłowości oraz uzyskać twarde argumenty do negocjacji ceny lub skonstruowania zapisów zabezpieczających w umowie sprzedaży (SPA).

TL;DR – Najważniejsze wnioski dla inwestora przed podpisaniem umowy

• Struktura transakcji wpływa na zakres ryzyka – zakup udziałów oznacza przejęcie spółki wraz z jej historią podatkową, natomiast przy nabyciu przedsiębiorstwa lub ZCP konieczna jest analiza zasad odpowiedzialności nabywcy.
  
  
• Najważniejsze obszary kontroli to VAT, CIT i ceny transferowe – błędy w rozliczeniach, kwalifikacji kosztów lub dokumentacji mogą znacząco wpłynąć na wartość przejmowanej firmy.
  
  
• Raport due diligence pomaga podejmować lepsze decyzje biznesowe – wykryte ryzyka mogą stać się podstawą do negocjacji ceny, zabezpieczeń umownych lub dodatkowych gwarancji sprzedającego.
  
  
• Weryfikacja podatkowa przed transakcją pozwala uniknąć przejęcia ukrytych zobowiązań i świadomie ocenić, czy zakup firmy odpowiada rzeczywistej wartości biznesu.
  
  
• Eksperci Stone & Feather wspierają inwestorów w kompleksowym badaniu due diligence – analizujemy rozliczenia VAT, CIT, ceny transferowe oraz dokumentację podatkową, pomagając zabezpieczyć interesy kupującego przed podpisaniem umowy transakcyjnej.

Badanie due diligence – dlaczego jest tak ważne przy zakupie firmy?

Podczas negocjacji M&A (fuzji i przejęć) strony posługują się odmienną optyką: sprzedający dąży do uwypuklenia potencjału wzrostu, natomiast kupujący musi wycenę urealnić o koszty ewentualnych sporów z organami podatkowymi. Przeprowadzona przez doradców analiza podatkowa spółki przed zakupem daje kupującemu pełny wgląd w faktyczną kondycję fiskalną targetu.

Pojęcie to w praktyce transakcyjnej wykracza daleko poza standardowy przegląd księgowy. To wieloaspektowa weryfikacja prawidłowości rozliczeń, mająca na celu wykrycie zdarzeń, które w przyszłości mogłyby doprowadzić do wydania decyzji wymiarowych przez Krajową Administrację Skarbową.

Czego nie pokaże zwykła analiza finansowa?

Sprawozdanie finansowe może wykazywać dodatni wynik i stabilny rozwój firmy, ale nie odpowiada na wszystkie pytania istotne dla inwestora. Nie pokaże automatycznie, czy stosowane stawki VAT były prawidłowe, czy transakcje z podmiotami powiązanych zostały rzetelnie udokumentowane ani czy korzystanie z ulg podatkowych było odpowiednio zabezpieczone. Zwykły bilans nie uchwyci również tego, czy wydane wcześniej decyzje stawkowe lub interpretacje nadal zapewniają spółce pełną ochronę w aktualnym modelu działalności.

Szczegółowe omówienie instrumentów, które pomagają ograniczyć te zagrożenia jeszcze na etapie przedtransakcyjnym, znajdziesz w artykule Badanie due diligence – zminimalizuj ryzyko podatkowe przed inwestycją.

Zakup udziałów czy zakup majątku firmy – jakie ryzyko podatkowe przejmuje inwestor?

Sposób przejęcia biznesu ma bezpośredni wpływ na zakres odpowiedzialności kupującego za wcześniejsze rozliczenia podatkowe. Inaczej wygląda sytuacja, gdy inwestor kupuje całą spółkę, a inaczej, gdy nabywa wyłącznie wybrane składniki jej majątku. Przed rozpoczęciem badania due diligence warto więc ustalić, jakie konsekwencje podatkowe wiążą się z planowaną strukturą transakcji.

Najczęściej spotykane modele przejęcia można podzielić na trzy podstawowe warianty:

• Zakup udziałów lub akcji spółki

W tym modelu kupujący nabywa istniejący podmiot prawny wraz z jego historią działalności. Sama spółka pozostaje tą samą jednostką, dlatego przejęcie obejmuje nie tylko jej aktywa i kontrakty, ale również wcześniejsze rozliczenia podatkowe oraz potencjalne ryzyka związane z działaniami poprzedniego zarządu. Jeżeli po transakcji okaże się, że spółka nieprawidłowo rozliczała VAT, CIT lub inne zobowiązania, skutki tych problemów mogą obciążyć wartość przejętego biznesu.

• Zakup przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części przedsiębiorstwa (ZCP)

W przypadku nabycia przedsiębiorstwa albo jego wyodrębnionej części sytuacja wygląda inaczej. Kupujący nie przejmuje samej spółki, ale określony zespół składników majątkowych i organizacyjnych służących prowadzeniu działalności. Nie oznacza to jednak całkowitego wyłączenia ryzyka. W określonych przypadkach nabywca może odpowiadać za zaległości podatkowe związane z przejętym majątkiem, zgodnie z zasadami określonymi w Ordynacji podatkowej. Dlatego przed transakcją warto dokładnie zweryfikować historię podatkową zbywcy oraz dostępne mechanizmy zabezpieczenia.

• Zakup wybranych aktywów firmy

Najbardziej ograniczony zakres ryzyka występuje przy zakupie pojedynczych składników majątku, takich jak nieruchomość, maszyna czy wybrane wyposażenie. Jeżeli transakcja nie obejmuje całego przedsiębiorstwa ani jego zorganizowanej części, kupujący co do zasady nie przejmuje wcześniejszych zobowiązań podatkowych sprzedającego. Nie oznacza to jednak, że taki model zawsze będzie najlepszy. Jego wybór zależy od celu inwestycji, struktury działalności oraz planowanego wykorzystania nabytych aktywów.

Przed podpisaniem umowy warto ustalić nie tylko, ile firma jest warta, ale również jakie zobowiązania mogą być związane z wybraną formą przejęcia. Właściwie przeprowadzone badanie due diligence pozwala ocenić ryzyko jeszcze przed finalizacją transakcji i odpowiednio zabezpieczyć interes kupującego w umowie.

Jakie podatki i zobowiązania sprawdzić przed transakcją?

System podatkowy nakłada na przedsiębiorców szereg obowiązków, ale z punktu widzenia oceny ryzyka transakcyjnego największy ciężar gatunkowy mają podatki pośrednie i dochodowe.

Podatek VAT – analiza historii i transakcji nietypowych

Dla inwestora, który po raz pierwszy analizuje ryzyka transakcyjne, zagadnienie to sprowadza się do jednej kwestii: czy historyczne rozliczenia spółki mogą wygenerować dodatkowe koszty po zakupie. VAT rozlicza się cyklicznie, więc błędy popełniane systemowo uderzają w płynność finansową ze zdwojoną siłą.

Podczas badania eksperci podatkowi ze szczególną uwagą weryfikują:

• prawidłowość klasyfikacji stawek podatkowych na sprzedawane towary i usługi;
  
  
• prawo do odliczenia podatku naliczonego (ze szczególnym uwzględnieniem faktur od podmiotów powiązanych oraz zakupów usług o charakterze niematerialnym);
  
  
• rozliczenia transakcji zagranicznych (WNT, WDT, import usług) oraz kompletność dokumentacji potwierdzającej wywóz towarów;
  
  
• spójność plików JPK_V7 z ewidencją księgową oraz prawidłowość ewentualnych korekt historycznych.

Podatek CIT – weryfikacja wyniku podatkowego i kwalifikacji kosztów

W przypadku podatku dochodowego od osób prawnych ocena sprowadza się do ustalenia, czy wykazana w sprawozdaniu podstawa opodatkowania odzwierciedla bezpieczny stan prawny. Firma może wykazywać atrakcyjny zysk, który w wyniku błędnej kwalifikacji podatkowej został nieprawidłowo skalkulowany.

Najważniejsze punkty kontrolne w obszarze CIT obejmują:

• kwalifikację wydatków do kosztów uzyskania przychodów (w tym koszty finansowania dłużnego, usługi doradcze, opłaty licencyjne);
  
  
• poprawność stosowania ulg podatkowych (np. ulga B+R, IP Box, estoński CIT) i spełnienie formalnych warunków do korzystania z preferencji;
  
  
• rozliczanie strat z lat ubiegłych oraz poprawność amortyzacji środków trwałych;
  
  
• pobór podatku u źródła (WHT) przy płatnościach zagranicznych i weryfikację należytej staranności w ustalaniu beneficjenta rzeczywistego (ultimate beneficial owner), co ma szczególne znaczenie w spółkach korzystających z usług zagranicznych lub finansowania grupowego.

Ceny transferowe i podmioty powiązane jako ważny obszar ryzyka

W spółkach wchodzących w skład grup kapitałowych lub prowadzonych przez wspólników posiadających równoległe biznesy, relacje z podmiotami powiązanymi są podstawowym źródłem ryzyka wymiarowego. Organy podatkowe skrupulatnie badają warunki takich transakcji, szukając nieuzasadnionego transferu zysków.

Obowiązkowa dokumentacja cen transferowych (obserwowana w formie Local File oraz informacji TPR) musi nie tylko fizycznie istnieć, ale przede wszystkim odzwierciedlać rynkowy charakter rozliczeń. Brak dokumentacji, analiz porównawczych (benchmarkingów) lub właściwego uzasadnienia stosowanych warunków znacząco zwiększa ryzyko zakwestionowania rozliczeń przez organy podatkowe i nałożenia dodatkowych sankcji.

Podczas badania doradcy weryfikują:

• umowy pożyczek wewnątrzgrupowych, opłaty za zarządzanie (management fees), refaktury oraz udostępnianie wartości niematerialnych;
  
  
• prawidłowość i terminowość składania formularzy TPR;
  
  
• zastosowanie ewentualnych zwolnień z obowiązku sporządzania dokumentacji i spełnienie wymogów formalnych do ich utrzymania.

Jakie dokumenty przygotować przed badaniem due diligence?

Aby badanie przebiegło sprawnie, najważniejsze jest sprawne zorganizowanie wirtualnego pokoju danych (Virtual Data Room – VDR). Sprzedający powinien z wyprzedzeniem zgromadzić kompletny zestaw dokumentacji z podziałem na kategorie.

Poniższa tabela przedstawia standardową checklistę dokumentacyjną, którą eksperci podatkowi weryfikują w pierwszej kolejności:

Zgromadzenie takiego pakietu danych pozwala zespołowi badawczemu na sprawne wykrycie nieprawidłowości i przejście do fazy mapowania ryzyka transakcyjnego. Brak któregokolwiek z tych elementów w VDR stanowi sygnał ostrzegawczy, że procedury wewnętrzne targetu mogą wymagać uporządkowania.

Jak czytać raport due diligence i wykorzystać go podczas negocjacji umowy?

Raport z badania due diligence nie jest jedynie listą znalezionych nieprawidłowości. Dla inwestora to przede wszystkim narzędzie, które pomaga podjąć decyzję o dalszych warunkach transakcji. Sam fakt wykrycia ryzyka podatkowego nie musi oznaczać rezygnacji z zakupu. Znacznie częściej staje się argumentem do renegocjacji ceny lub wprowadzenia dodatkowych zabezpieczeń w umowie sprzedaży.

Po otrzymaniu raportu warto przede wszystkim ocenić, jaki charakter ma wykryte ryzyko. Inaczej traktuje się konkretne zaległości, które można dokładnie wyliczyć, a inaczej potencjalne problemy, których skutki mogą pojawić się dopiero w przyszłości.

Jeżeli badanie wykaże istniejące i możliwe do oszacowania zobowiązania, np. zaległy podatek lub konieczność dokonania korekt rozliczeń, kupujący może wykorzystać te informacje do obniżenia ceny zakupu. W praktyce oznacza to, że wartość firmy jest pomniejszana o realne koszty, które inwestor może ponieść po przejęciu.

W przypadku ryzyk, których wysokości nie da się jeszcze jednoznacznie określić, stosuje się inne rozwiązania. Jednym z nich jest rachunek powierniczy (escrow) lub zatrzymanie części ceny transakcyjnej (holdback). Środki pozostają zabezpieczone przez określony czas i mogą zostać wykorzystane, jeżeli po zamknięciu transakcji pojawią się konsekwencje wcześniejszych rozliczeń podatkowych.

Jeżeli raport wskazuje konkretny problem, np. trwający spór dotyczący rozliczeń CIT albo ryzyko związane z dokumentacją cen transferowych, strony mogą wprowadzić do umowy specjalne klauzule odszkodowawcze (specific indemnities). Dzięki nim sprzedający zobowiązuje się pokryć określone koszty, jeśli wskazane ryzyko rzeczywiście się zmaterializuje.

Oprócz zabezpieczeń dotyczących konkretnych zagrożeń standardowym elementem umów sprzedaży są również oświadczenia i zapewnienia sprzedającego (representations & warranties). Potwierdzają one m.in. prawidłowość prowadzenia ksiąg, kompletność przekazanych informacji oraz brak nieujawnionych zobowiązań.

Właściwie przeprowadzona analiza due diligence pozwala więc nie tylko wykryć problemy, ale przede wszystkim przełożyć je na konkretne decyzje biznesowe. Eksperci Stone & Feather wspierają inwestorów w identyfikacji ryzyk VAT, CIT oraz cen transferowych, a następnie pomagają wykorzystać wyniki badania podczas negocjacji warunków transakcji – od korekty ceny po przygotowanie odpowiednich zabezpieczeń w umowie sprzedaży.

Co zrobić, gdy analiza wykaże ryzyka podatkowe?

Samo wykrycie nieprawidłowości rzadko oznacza konieczność natychmiastowego zerwania negocjacji. Dojrzały inwestor traktuje wyniki badania jako parametr do skorygowania struktury transakcji. Poniższy przykład ilustruje, jak ustalenia z badania przekładają się na realne bezpieczeństwo kupującego.

Symulacja przebiegu negocjacji

• Sytuacja

Inwestor planował zakup 100% udziałów w spółce z branży e-commerce wycenionej na 12 mln zł. Spółka wykazywała stabilną rentowność i dynamiczny wzrost przychodów.

• Ustalenia z badania due diligence

Zespół doradców wykrył dwa istotne obszary ryzyka. Po pierwsze, spółka stosowała stawkę 8% VAT dla pakietów usług, które w ocenie ekspertów stanowiły świadczenie złożone opodatkowane stawką podstawową (szacowane ryzyko zaległości wraz z odsetkami). Po drugie, spółka nie posiadała kompletnej dokumentacji cen transferowych dla transakcji ze podmiotem powiązanym.

• Rozwiązanie transakcyjne

Kupujący nie wycofał się z transakcji. Obniżono cenę podstawową o kwotę odpowiadającą kosztom przygotowania zaległych analiz i złożenia korekt. Pozostała kwota potencjalnego ryzyka VAT została zabezpieczona na rachunku escrow na okres 3 lat, a sprzedający podpisał dedykowaną klauzulę specific indemnity chroniącą kupującego przed skutkami ewentualnej kontroli za lata ubiegłe.

Przykład ten pokazuje, że ryzyko podatkowe przy zakupie firmy nie musi przekreślać transakcji, o ile zostanie wykryte i zabezpieczone na etapie przedtransakcyjnym. Jeśli planujesz przejęcie spółki z długami podatkowymi lub chcesz zweryfikować stan rozliczeń targetu, skontaktuj się z naszymi specjalistami! 

FAQ – najczęstsze pytania inwestorów o due diligence podatkowe

W tej sekcji znajdziesz najczęściej zadawane pytania odnośnie due diligence.

Czy badanie due diligence ma sens przy zakupie małej spółki z o.o.?

Tak. Mniejsza skala działalności nie oznacza mniejszego ryzyka proporcjonalnie do wartości transakcji. Nawet w małych spółkach zaległości z tytułu nieprawidłowo odliczonego VAT czy braków w PIT od wynagrodzeń zarządu mogą stanowić znaczący odsetek wyceny firmy i doprowadzić do problemów z płynnością po przejęciu.

Ile czasu trwa standardowe badanie ze strony doradców?

W zależności od wielkości targetu i stopnia skomplikowania jego struktury, badanie trwa zazwyczaj od 2 do 4 tygodni od momentu udostępnienia kompletnego wirtualnego pokoju danych (VDR).

Czy sprzedający może odmówić udostępnienia części dokumentacji?

Może, powołując się na tajemnicę przedsiębiorstwa przed podpisaniem listu intencyjnego (LOI). Standardem rynkowym jest jednak podpisanie umowy o zachowaniu poufności (NDA), po której sprzedający powinien zapewnić pełny dostęp do dokumentacji finansowo-podatkowej.

Kto ponosi koszt przeprowadzenia badania due diligence?

Koszt badania pokrywa zazwyczaj strona kupująca, gdyż to ona jest głównym beneficjentem wniosków z raportu. Bywa jednak, że w przypadku wykrycia rażących błędów, koszty badania są potrącane z ceny transakcyjnej na mocy ustaleń stron.

Czy kupujący odpowiada za zaległości podatkowe spółki powstałe przed dniem zakupu udziałów?

W przypadku zakupu udziałów (share deal) spółka jako podmiot prawny ponosi pełną odpowiedzialność za swoją historię podatkową. Nowy właściciel odczuwa to bezpośrednio w wartości posiadanego majątku, dlatego tak ważne jest zabezpieczenie tych ryzyk w umowie SPA.