Commodity swaps na energię - konsekwencje podatkowe w VAT

Seria interpretacji KIS z lat 2020–2025 pokazuje, że linia organów się precyzuje, a w jednym ważnym punkcie zdążyła już ewoluować.

Poniżej omawiamy kluczowe tezy z interpretacji:
– 0113-KDIPT1-3.4012.334.2020.13.OS (2020 r.),
– 0114-KDIP4-3.4012.252.2023.2.RK (25.08.2023 r.), 
– 0114-KDIP4-3.4012.140.2025.3.APR (15.05.2025 r.), 
– 0114-KDIP4-3.4012.139.2025.3.MKA (16.05.2025 r.).

I pokazujemy, co z tego wynika praktycznie.

Pierwsza układanka: „stara” interpretacja z 2020 r. – zabezpieczenie ceny jako usługa finansowa zwolniona z VAT

W interpretacji 0113-KDIPT1-3.4012.334.2020.13.OS Dyrektor KIS analizował umowę zabezpieczenia ceny energii elektrycznej realizowaną przy użyciu instrumentu finansowego typu swap. Kluczowe wnioski były trzy:

• Po pierwsze, organ uznał, że nie mamy do czynienia jedynie z „zabezpieczeniem istniejącej transakcji”, ale z samodzielną umową finansową realizowaną z wykorzystaniem instrumentu pochodnego. To oznacza, że świadczenie spółki stanowi usługę finansową z art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT (usługi, których przedmiotem są instrumenty finansowe) i korzysta ze zwolnienia z VAT.

• Po drugie, wynagrodzeniem za tę usługę nie jest „cały wolumen” przepływów między stronami, lecz ostateczna dodatnia różnica rozliczana np. miesięcznie. Podstawa opodatkowania to faktyczna kwota należna spółce (dodatni wynik rozliczenia), pomniejszona o VAT. Jeśli wynik jest ujemny – usługodawcą jest kontrahent, a spółka staje się usługobiorcą.

• Po trzecie, KIS uznał wówczas, że czynności w zakresie zabezpieczania ceny energii mogą mieć charakter pomocniczy w rozumieniu art. 90 ust. 6 ustawy o VAT, a więc obrót z tego tytułu można wyłączyć z kalkulacji proporcji dla odliczenia podatku naliczonego.

To ostatnie stanowisko – atrakcyjne dla podmiotów z istotnym wolumenem transakcji hedgingowych – nie utrzymało się jednak w kolejnych interpretacjach.

Druga układanka: zarządzanie pochodnymi instrumentami finansowymi a prawo do odliczenia (interpretacja z 2023 r.)

Interpretacja 0114-KDIP4-3.4012.252.2023.2.RK dotyczyła usług zarządzania pochodnymi instrumentami finansowymi świadczonych przez polskiego podatnika na rzecz kontrahenta z Wielkiej Brytanii. Organ potwierdził kilka istotnych kwestii.

Po pierwsze, usługi te są usługami finansowymi związanymi z instrumentami pochodnymi, mieszczącymi się w zwolnieniu z art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT.

Po drugie, miejsce świadczenia – jako usługi B2B – określa się zgodnie z art. 28b ustawy o VAT, a więc w miejscu siedziby usługobiorcy (UK). W efekcie po stronie polskiej spółki mamy do czynienia z usługą „poza terytorialnym zakresem VAT w Polsce”, a nie ze sprzedażą krajową.

Po trzecie, mimo że usługa ma charakter finansowy i zasadniczo jest zwolniona z VAT w kraju odbiorcy, polski podatnik ma prawo do odliczenia VAT z tytułu zakupów związanych z tymi usługami (np. koszty doradztwa, IT itd.), jeżeli są one związane z jego ogólną działalnością opodatkowaną. Innymi słowy: fakt, że dana usługa jest zwolniona (ale opodatkowana „gdzie indziej”), nie odbiera automatycznie prawa do odliczenia VAT naliczonego w Polsce, o ile pozostaje ona w związku z działalnością opodatkowaną podatnika.

Trzecia układanka: interpretacje z 2025 r. – commodity swap, miejsce opodatkowania i proporcja

W 2025 r. pojawiły się dwie ważne interpretacje dotyczące kontraktów różnicowych commodity swap na energię elektryczną: 0114-KDIP4-3.4012.140.2025.3.APR oraz 0114-KDIP4-3.4012.139.2025.3.MKA. Obie potwierdzają generalne podejście do kwalifikacji tych transakcji, ale zaostrzają podejście do proporcji.

W interpretacji 0114-KDIP4-3.4012.140.2025.3.APR Dyrektor KIS wprost wskazał, że kontrakty różnicowe commodity swap między wnioskodawcą a kontrahentem stanowią usługi finansowe zwolnione z VAT, mieszczące się w art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT. Potwierdzono, że wynagrodzenie z tytułu umowy hedgingowej jest świadczeniem usług na rzecz kontrahenta, a moment powstania obowiązku podatkowego wyznacza zakończenie okresu rozliczeniowego przewidzianego w umowie. Jednocześnie organ zaznaczył, że obrót z tytułu tych usług musi być uwzględniany w kalkulacji proporcji z art. 90 ustawy o VAT, a więc nie może być traktowany jako pomocniczy w rozumieniu ust. 6.

Jeszcze wyraźniej wybrzmiało to w interpretacji 0114-KDIP4-3.4012.139.2025.3.MKA, dotyczącej transakcji hedgingowych typu commodity swap. Organ potwierdził, że:

– w przypadku dodatnich różnic (gdy spółka otrzymuje ostateczną kwotę różnicy) mamy do czynienia z usługą świadczoną na rzecz kontrahenta, opodatkowaną w miejscu siedziby usługobiorcy zgodnie z art. 28b ustawy o VAT,

– w przypadku ujemnych różnic oraz opłaty rocznej (jeśli taka występuje) spółka powinna rozpoznać import usług, o ile spełnione są warunki zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 41,

– rozliczenia z tytułu tych swapów nie mogą być traktowane jako pomocnicze dla potrzeb ustalania proporcji – wprost wskazano, że obrót z tytułu tych usług nie podlega wyłączeniu na podstawie art. 90 ust. 6.

W praktyce oznacza to odcięcie się organów od łagodniejszego podejścia z 2020 r., w którym tego typu transakcje można było próbować kwalifikować jako pomocnicze.

Co z tego wynika praktycznie dla podatników?

Po pierwsze, utrwala się kwalifikacja kontraktów różnicowych typu commodity swap, służących zabezpieczeniu cen energii lub innych towarów, jako usług finansowych związanych z instrumentami finansowymi, objętych zwolnieniem z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT (o ile nie zachodzi któraś z przesłanek wyłączenia zwolnienia). To nie jest „techniczny” element świadczenia głównego, tylko odrębna usługa finansowa.

Po drugie, podstawą opodatkowania jest faktyczne wynagrodzenie, czyli dodatnia kwota różnicy należna jednej ze stron w danym okresie rozliczeniowym. Jeżeli w danym miesiącu to my dopłacamy kontrahentowi, po naszej stronie nie powstaje obrót z tytułu świadczenia usług – jesteśmy usługobiorcą (w przypadku importu usług) albo stroną, której usługi świadczonej przez kontrahenta dotyczą.

Po trzecie, miejsce świadczenia usług hedgingowych – co do zasady – określa się na zasadach ogólnych dla usług B2B (art. 28b). W praktyce:

– gdy świadczymy usługę na rzecz kontrahenta z siedzibą za granicą, mamy sprzedaż z miejscem opodatkowania poza Polską (często zwolnioną z VAT w kraju nabywcy),

– gdy to my nabywamy usługę od podmiotu z zagranicy (bank, dom maklerski, spółka z grupy), rozpoznajemy import usług w Polsce – przy czym usługa ta może korzystać ze zwolnienia z art. 43 ust. 1 pkt 41, jeśli spełnia warunki definicji usług finansowych.

Po czwarte, najważniejsza zmiana na tle 2020 r. dotyczy proporcji odliczenia VAT. Podejście „hedging jako czynność pomocnicza, więc obrót można wyłączyć” jest de facto nie do obrony przy aktualnej linii interpretacyjnej. KIS wprost wskazuje, że obrót z tytułu transakcji zabezpieczających (swapy na energię) powinien być uwzględniany w kalkulacji proporcji – również wtedy, gdy w praktyce służą one zabezpieczeniu działalności opodatkowanej. Dla podmiotów prowadzących działalność mieszaną (sprzedaż opodatkowana + zwolniona) duży wolumen hedgingu może więc obniżać procent odliczenia.

Po piąte, w zakresie VAT naliczonego, interpretacja z 2023 r. potwierdza, że wydatki na usługi zarządzania instrumentami pochodnymi czy doradztwo związane z hedgingiem mogą dawać prawo do odliczenia, jeżeli pozostają w związku z działalnością opodatkowaną podatnika – nawet jeśli sama usługa finansowa, którą świadczy na rzecz kontrahenta z zagranicy, jest poza zakresem VAT w Polsce lub podlega zwolnieniu.

Kilka praktycznych rekomendacji

W praktyce warto, aby podatnicy:

– zmapowali wszystkie kontrakty hedgingowe (w szczególności commodity swap na energię) i jasno zidentyfikowali, kiedy działają jako usługodawca, a kiedy jako usługobiorca;

– sprawdzili, czy dotychczas nie wyłączali obrotu z tytułu swapów z kalkulacji proporcji; jeśli tak – warto rozważyć, czy nie ma ryzyka konieczności korekt;

– upewnili się, że dokumentacja wewnętrzna i opisy transakcji jasno wskazują na finansowy charakter tych usług oraz ich powiązanie z podstawową działalnością gospodarczą (co jest istotne m.in. przy obronie prawa do odliczenia VAT naliczonego);

– przy dużych wolumenach i skomplikowanych strukturach rozważyli zabezpieczenie się własną interpretacją – zwłaszcza w zakresie proporcji, gdy hedging stanowi istotną część obrotu.

Podsumowując: dyrektor KIS konsekwentnie traktuje kontrakty zabezpieczające ceny energii jako usługi finansowe w rozumieniu art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT, ale jednocześnie odcina się od wcześniejszej pokusy traktowania ich jako „czynności pomocniczych” neutralnych dla proporcji. Dla wielu spółek energetycznych i przemysłowych oznacza to konieczność ponownego przeliczenia wskaźników VAT i uważniejszego planowania skutków podatkowych strategii hedgingowej.

Jak to się ma do umów vPPA?

Interpretacje powyższe dotyczą klasycznych kontraktów różnicowych typu commodity swap na energię – czyli nie ma fizycznej dostawy energii w ramach tej konkretnej umowy, strony rozliczają się różnicą między ceną umowną a ceną rynkową a efekt ekonomiczny to zabezpieczenie (hedging) przed wahaniami ceny.

Umowy te różnią się od tzw. wirtualnych PPA (vPPA). VPPA konstrukcyjnie zwykle też są kontraktem różnicowym (contract for difference) – w tle jest co prawda realna produkcja i fizyczna sprzedaż energii (do innego podmiotu, np. sprzedawcy zobowiązanego, operatora), ale pomiędzy wytwórcą a odbiorcą korporacyjnym rozliczana jest tylko różnica cenowa. Z tej perspektywy ekonomicznie vPPA pełni funkcję bardzo podobną – stabilizuje cenę energii dla odbiorcy. Również prawnie i podatkowo vPPA bardzo często zachowuje się jak finansowy instrument pochodny (umowa różnicowa), a nie jak klasyczna sprzedaż energii.

Dlatego te interpretacje dotyczące zabezpieczenia cen energii (commodity swap) są dobrą wskazówką, jak organy patrzą na kwalifikację jako usługa finansowa związana z instrumentem pochodnym (art. 43 ust. 1 pkt 41 VAT).

Jednocześnie vPPA to często szerszy pakiet niż swap. W umowie vPPA mogą być elementy typowo energetyczne: gwarancje pochodzenia (GO), obowiązki związane z profilem produkcji, wskaźniki ESG.

W zależności od konstrukcji konkretnej umowy można rozdzielić ją na część finansową (kontrakt różnicowy) i ewentualne inne elementy albo traktować jako jedną usługę z elementem dominującym (najczęściej finansowym).

Dlatego przy umowach vPPA kierunek z interpretacji o zabezpieczeniu cen energii jest bardzo przydatny, ale każdą umowę trzeba przeczytać i sprawdzić, czy naprawdę da się ją obronić jako usługę finansową, a nie np. pakiet energii i inne świadczenia.