Zwrot premii retencyjnych przy transakcji ZCP: VAT po stronie kupującego, brak odliczenia po stronie sprzedającego?

Sedno sprawy było następujące. Strony zawarły umowę zbycia ZCP, której finalizacja była uzależniona m.in. od przejęcia pracowników przez kupującego oraz od wypłaty im premii retencyjnych. Sprzedający zobowiązał się zwrócić kupującemu równowartość tych premii, a obowiązek ten był jednym z elementów całego pakietu ustaleń transakcyjnych. W interpretacji organ zaakcentował, że taki zwrot nie był przypadkowym wyrównaniem kosztu, lecz częścią uzgodnionego modelu pozwalającego doprowadzić do zamknięcia transakcji.

Najważniejsza teza interpretacji jest taka, że sam zwrot kosztów premii retencyjnych nie został potraktowany jako neutralna rekompensata. Dyrektor KIS uznał, że po stronie kupującego istnieje konkretne działanie: zgoda na finalizację transakcji oraz przejęcie pracowników na warunkach ustalonych w umowie i porozumieniu trójstronnym. Po stronie sprzedającego występuje z kolei wymierna korzyść gospodarcza w postaci możliwości sfinalizowania zbycia ZCP. Organ dostrzegł więc bezpośredni związek między zapłatą a świadczeniem wzajemnym i na tej podstawie zakwalifikował zwrot równowartości premii retencyjnych jako odpłatne świadczenie usług w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 8 ust. 1 ustawy o VAT.

To rozumowanie dobrze pokazuje, jak szeroko organy podatkowe rozumieją pojęcie „usługi” w VAT. Ustawa obejmuje nie tylko klasyczne usługi operacyjne, ale także określone działania, zaniechania lub tolerowanie określonego stanu rzeczy, jeżeli występuje identyfikowalny beneficjent i ekwiwalentne wynagrodzenie. W tej sprawie organ uznał, że kupujący nie tylko poniósł koszty pracownicze, ale wykonał wobec sprzedającego świadczenie gospodarczo istotne: przejął pracowników i wziął na siebie ciężar ich utrzymania w okresie koniecznym do domknięcia transakcji.

Na tym jednak interpretacja się nie kończy. Organ odmówił sprzedającemu prawa do odliczenia VAT naliczonego w związku z wypłatą równowartości premii retencyjnych. Uzasadnienie było dwutorowe. Po pierwsze, Dyrektor KIS powiązał ten wydatek bezpośrednio ze zbyciem ZCP, a taka czynność – na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT – pozostaje poza zakresem opodatkowania. Po drugie, z opisu sprawy wynikało, że kupujący udokumentował płatność notą obciążeniową, a nie fakturą, podczas gdy art. 86 ust. 2 pkt 1 lit. a ustawy wiąże odliczenie podatku naliczonego z kwotą podatku wynikającą z faktury.

To właśnie ten element czyni interpretację szczególnie interesującą. Organ w istocie rozdzielił dwa poziomy analizy. Na poziomie pierwszym ocenił charakter płatności po stronie kupującego i stwierdził, że jest to wynagrodzenie za usługę. Na poziomie drugim zbadał sytuację sprzedającego i uznał, że nawet jeśli po stronie drugiej strony pojawia się usługa, to płacący nie ma prawa do odliczenia, ponieważ wydatek wiąże się z transakcją wyłączoną z VAT oraz nie został udokumentowany fakturą. To bardzo praktyczne ostrzeżenie dla stron transakcji: sama usługowa kwalifikacja płatności nie przesądza jeszcze o neutralności VAT po stronie nabywcy tej usługi.

Czy to jest nowe podejście? Nie całkiem. Interpretacja z 31 marca 2026 r. wpisuje się w linię, w której organy uznają, że zwrot kosztów związanych z przejęciem pracowników może stanowić wynagrodzenie za usługę. Taki kierunek pojawiał się już wcześniej w sprawach dotyczących zwrotu kosztów przejęcia zobowiązań pracowniczych, m.in. w interpretacji z 15 listopada 2022 r., sygn. 0113-KDIPT1-3.4012.539.2022.1.MK, oraz w interpretacji z 19 marca 2024 r., sygn. 0114-KDIP1-1.4012.117.2024.1.MM. W publicznie dostępnych omówieniach tych spraw powtarza się ta sama myśl: taki zwrot nie jest zwykłą rekompensatą wydatku, lecz wynagrodzeniem za „uwolnienie” dotychczasowego pracodawcy od określonych ciężarów pracowniczych.

Podobną logikę można dostrzec także poza samym obszarem pracowniczym. W interpretacji z 19 stycznia 2024 r., sygn. 0111-KDIB3-3.4012.390.2023.4.PJ, organ uznał tzw. exit payment wypłacany przy sprzedaży fabryki za wynagrodzenie za usługę polegającą na odstąpieniu od określonej aktywności biznesowej, ponieważ nabywca był bezpośrednim beneficjentem tego działania i uzyskiwał możliwość kontynuowania działalności. To pokazuje, że w transakcjach reorganizacyjnych fiskus bardzo często szuka realnego świadczenia wzajemnego tam, gdzie strony widzą raczej element ceny albo rozliczenie kosztu.

Jednocześnie warto pamiętać, że nie każda premia pieniężna musi być automatycznie wynagrodzeniem za usługę. Dla kontrastu można wskazać interpretację z 5 lutego 2026 r., sygn. 0114-KDIP4-3.4012.689.2025.2.KM, której publiczne omówienia wskazują, że premia pieniężna otrzymywana w ramach porozumienia brokerskiego nie została uznana za wynagrodzenie za świadczenie usług. To ważny kontrapunkt: o kwalifikacji na gruncie VAT nie decyduje sama nazwa płatności, lecz to, czy da się wskazać konkretne świadczenie wzajemne i bezpośredniego beneficjenta.

Z perspektywy praktyki M&A omawiana interpretacja prowadzi do kilku wniosków. Po pierwsze, rozliczenia okołotransakcyjne dotyczące pracowników – premie retencyjne, przejęcie zobowiązań pracowniczych, opłaty za gotowość do transferu – nie powinny być automatycznie traktowane jako neutralne refaktury lub zwykłe zwroty kosztów. Fiskus może widzieć w nich odrębne usługi. Po drugie, przy transakcji ZCP trzeba osobno przeanalizować, czy dana płatność jest elementem samego zbycia ZCP wyłączonego z VAT, czy jednak odrębną czynnością opodatkowaną. Po trzecie, dokumentacja ma znaczenie praktyczne: jeśli strony same opisują płatność jak usługową, a następnie dokumentują ją notą zamiast fakturą, tworzą dodatkowe pole do sporu o odliczenie.

Interpretacja z 31 marca 2026 r. nie mówi tylko o premiach retencyjnych. Pokazuje ona szerszy trend - w VAT organ patrzy na ekonomiczny sens uzgodnień transakcyjnych i jest gotów wyciągać z pakietu M&A odrębne świadczenia, nawet jeśli dla biznesu są one tylko warunkiem domknięcia całości. Dla podatników oznacza to potrzebę wcześniejszego uporządkowania trzech rzeczy: kwalifikacji prawnej płatności, jej relacji do transakcji głównej oraz sposobu dokumentowania.